Δευτέρα, 1 Απριλίου 2019

Ένα κείμενο του 
ZΗΣΗ ΣΚΑΡΟΥ

(ψευδωνυμο του Απόστολου Ζήση)

τεως πρόεδρος της Εταιρείας Ελλήνων Λογοτεχνώνβραβείο μυθιστορήματος του Ιδρύματος Τ.Τρανούλη για το έργο του "Ο σημερινός κόσμος", τιμητική πλακέτα για τη λογοτεχνική του προσφορά από το Σύλλογο των απανταχού Καρδιτσιωτών και από το 4ο Αντάμωμα των Αγραφιώτικων Χωριών  και από τη λέσχη γυναικών Καρδίτσας Αργυρό μετάλλιο της πόλης της Καρδίτσας 
με τίτλο

"ΤΟ ΣΤΟΙΧΕΙΟ ΤΗΣ ΓΝΩΣΗΣ ΣΤΗΝ ΤΕΧΝΗ"

στα ΑΙΟΛΙΚΑ ΓΡΑΜΜΑΤΑ

ΖΗΣΗΣ ΣΚΑΡΟΣ



Ο Ζήσης Σκάρος (λογοτεχνικό ψευδώνυμο του Απόστολου Ζήση) γεννήθηκε στα Κανάλια της Καρδίτσας από φτωχική οικογένεια και είχε πέντε μεγαλύτερα αδερφούς και μια αδερφή. Το 1929 γράφτηκε στο Γυμνάσιο Καρδίτσας όπου πρωτοστάτησε σε μαθητικές εξεγέρσεις και απεργίες, με αποτέλεσμα να αποβληθεί το 1933 από όλα τα σχολεία της Ελλάδας με απόφαση του Υπουργείου Παιδείας. Τελικά αποφοίτησε από το Γυμνάσιο μετά από εξετάσεις σε επιτροπή καθηγητών το 1936. Περιπετειώδη ήταν και τα νεανικά του χρόνια. Κατά τη διάρκεια της δικτατορίας του Μεταξά διώχτηκε για την παράνομη πολιτική δράση του και το 1937 καταδικάστηκε σε οκτάμηνη κάθειρξη, την οποία εξέτισε αρχικά στην Καρδίτσα και στη συνέχεια στη Λάρισα. Το 1938 γράφτηκε στο οικονομικό τμήμα της Νομικής Σχολής του πανεπιστημίου Αθηνών και στο Γαλλικό Ινστιτούτο Αθηνών. Το 1941 μετά από διακοπή της αναβολής του στρατεύτηκε στη διλοχία σπουδαστών της Λαμίας. Η γερμανική εισβολή στάθηκε αιτία της απόλυσης όλων των φαντάρων της διλοχίας πριν την ολοκλήρωση της θητείας τους με επ’ αόριστον ανδρεία. Την περίοδο της γερμανικής κατοχής (1942) στρατεύτηκε στο ΕΑΜ και αποφοίτησε από το πανεπιστήμιο. Το 1943 διορίστηκε στο Ελεγκτικό Συνέδριο, θέση από την οποία διώχτηκε λόγω πολιτικών φρονημάτων, φυλακίστηκε και βασανίστηκε από τους γερμανούς. Το τέλος της κατοχής τον βρήκε στη φυλακή του σανατορίου Σωτηρία, από όπου τον συνέλαβαν οι Άγγλοι και τον έκλεισαν στο στρατόπεδο στο Γουδί ως τη συμφωνία της Βάρκιζας. Από το 1946 και ως το 1967 - οπότε διώχτηκε από τη δικτατορία του Παπαδόπουλου-, εργάστηκε στο Υπουργείο Οικονομικών. Την περίοδο εκείνη παρακολούθησε μαθήματα στο αγγλικό ινστιτούτο της Αθήνας και ταξίδεψε σε χώρες της κεντρικής Ευρώπη. Μετά την επιβολή της δικτατορίας του Παπαδόπουλου απαγορεύτηκαν από το καθεστώς και ο Σκάρος κατέφυγε στη Ρώμα. Εκεί έμεινε ως το 1970 και ανέπτυξε αντιδικτατορική δράση, από το 1969 από τη θέση του κεντρικού συμβούλου των ελληνικών αντιδικτατορικών επιτροπών του εξωτερικού. Από το 1970 εγκαταστάθηκε με τη σύζυγό του Αφροδίτη Σαμαρά στις Βρυξέλλες, όπου εργάστηκε ως μεταφραστής στα πλαίσια του ελληνόγλωσσου περιοδικού της Ευρωπαϊκής Οικονομικής Κοινότητας. Στην Ελλάδα επέστρεψε μετά τη μεταπολίτευση, επανέκτησε την ελληνική ιθαγένεια η οποία του είχε αφαιρεθεί κατά την απουσία του και συνέχισε να εργάζεται στο Υπουργείο Οικονομικών ως τη συνταξιοδότησή του το 1980, χρονιά κατά την οποία τιμήθηκε με το Β΄ Κρατικό Βραβείο πεζογραφίας για την τριλογία του Οι ρίζες του ποταμού. Το 1977 εκλέχτηκε πρόεδρος της Εταιρείας Ελλήνων Λογοτεχνών, θέση που διατήρησε ως το 1982. Το 1981 πήρε μέρος στο 7ο Συνέδριο Σοβιετικών Συγγραφέων. Τιμήθηκε με το αργυρό μετάλλιο της πόλης της Καρδίτσας για την αγωνιστική και λογοτεχνική προσφορά του (1981), το μετάλλιο της αντιφασιστικής νίκης από το Ανώτατο Σοβιέτ της ΕΣΣΔ. (1985), το βραβείο μυθιστορήματος του Ιδρύματος Τ.Τρανούλη για το έργο του Ο σημερινός κόσμος (1987), με τιμητική πλακέτα για τη λογοτεχνική του προσφορά από το Σύλλογο των απανταχού Καρδιτσιωτών (1988) και από το 4ο Αντάμωμα των Αγραφιώτικων Χωριών (1991) και από τη λέσχη γυναικών Καρδίτσας (1995).  Στη λογοτεχνία ο Σκάρος πρωτοεμφανίστηκε το 1937 με τη δημοσίευση του διηγήματος Το αέρι του θανάτου στο περιοδικό Νέος λενινιστής. Ένα χρόνο αργότερα εξέδωσε τη νουβέλα Οι δυνατοί. Το έργο του τοποθετείται χρονικά στα πλαίσια της ελληνικής πεζογραφίας του μεσοπολέμου, ενώ υφολογικά στο χώρο του σοσιαλιστικού ρεαλισμού. Χαρακτηριστικό του έργου του είναι ο σταθερός ιδεολογικός προσανατολισμός του, στα πλαίσια του οποίου κινήθηκε, με αξιοσημείωτη ικανότητα στο συνδυασμό αυτοβιογραφικών, ιστορικών και πλασματικών στοιχείων που προσδίδει στη γραφή του την αναγκαία δυναμική για αναγωγή του μερικού στο γενικό, με σαφή διδακτικό στόχο. 

1. Τα στοιχεία αντλήθηκαν από τα λήμματα Ζήρας Αλεξ., «Σκάρος Ζήσης», Παγκόσμιο Βιογραφικό Λεξικό9α. Αθήνα, Εκδοτική Αθηνών, 1988 και Μερακλής Μ.Γ., «Εργο-βιο-γραφικό χρονολόγιο», Σκάρος Ζήσης, Φωκίων · σχέδιο για μυθιστόρημα · Εισαγωγή Μ.Γ.Μερακλής, σ.111-118. Αθήνα, Εκκρεμές, 1997.
Ενδεικτική Βιβλιογραφία


• Αμαλιαδίτης Σ., «Ζήση Σκάρου: Ανοιχτοί Ουρανοί», Επιθεώρηση ΤέχνηςΗ΄, ετ.Δ΄, 8/1958, αρ.44, σ.150-151.
• Ζήρας Αλεξ., «Σκάρος Ζήσης», Παγκόσμιο Βιογραφικό Λεξικό9α. Αθήνα, Εκδοτική Αθηνών, 1988.
• Ζωγράφου Ευγενία, Κριτική για το Τρεις νουβέλες, Ριζοσπάστης, 25/2/1976.
• Μερακλής Μ.Γ., «Εργο-βιο-γραφικό χρονολόγιο», Σκάρος Ζήσης, Φωκίων · σχέδιο για μυθιστόρημα · Εισαγωγή Μ.Γ.Μερακλής, σ.111-118. Αθήνα, Εκκρεμές, 1997.
• Σταματίου Κ., Κριτική για τον Κόσμο των ελπίδων, Τα Νέα, 13/11/1976.
• Τσαούσης Κ.Ι., Κριτική για την Κρίσιμη καμπή, Ελευθεροτυπία, 11/1/1979.
• Τσαούσης Κ.Ι., Κριτική για τη Συμμορία των αθώων, Ελευθεροτυπία, 14/8/1991.
Εργογραφία

(πρώτες αυτοτελείς εκδόσεις) 1

Ι.Ποίηση
• Αργώ. Αθήνα, 1942.
• Το φλογισμένο βουνό. Αθήνα, 1954 (και έκδοση β΄ συμπληρωμένη στις Βρυξέλλες, 1971).
ΙΙ.Πεζογραφία
• Οι δυνατοί. Αθήνα, 1938 (και έκδοση β΄ συμπληρωμένη με τίτλο Τα γεράκια της Πίνδου, 1953).
• Ναθαναήλ Μαρκός. Αθήνα, 1943.
• Οι κλούβες. Αθήνα, 1945 (και έκδοση στο εξωτερικό από τις Πολιτικές και Λογοτεχνικές Εκδόσεις το 1961).
• Χαραυγή. Αθήνα, 1950 (= β΄ έκδοση συμπληρωμένη του Ναθαναήλ Μαρκός).
• Ανοιχτοί ουρανοί. Αθήνα, 1957.
• Οι ρίζες του ποταμούΑ΄ · Ραγιάδες και κολήγοι. Αθήνα, 20ος αιώνας, 1960.
• Το κορίτσι με το σαντούρι. Αθήνα, Μέλισσα, 1963.
• Οι ρίζες του ποταμούΒ΄ · Αστοί και εργάτες. Αθήνα, Δωρικός, 1966.
• Τρεις νουβέλες: Οι δυνατοί – Ο νόμος – Μια πολύ πενιχρή εποχή. Αθήνα, Δωρικός, 1975.
• Ο κόσμος των ελπίδων. Αθήνα, Σύγχρονη Εποχή, 1976.
• Οι ρίζες του ποταμούΓ΄ · Αντίσταση και πόλεμος. Αθήνα, Σύγχρονη Εποχή, 1980.
• Η τιμωρία· Μυθιστόρημα. Αθήνα, Θουκυδίδης, 1982.
• Ο σημερινός κόσμος· Μυθιστόρημα· Εισαγωγή Μιχ.Μερακλής. Αθήνα, Ζαχαρόπουλος, 1983.
• Αλλαγή συνθηκών. Αθήνα, Σύγχρονη Εποχή, 1991.
• Η συμμορία των αθώων. Αθήνα, Δωρικός, 1991.
• Φωκίων · σχέδιο για μυθιστόρημα · Εισαγωγή Μ.Γ.Μερακλής. Αθήνα, Εκκρεμές, 1997.
ΙΙΙ. Ταξιδιωτικά κείμενα
• Το ταξίδι της φιλίας. Αθήνα, 1956.
ΙV. Θέατρο
• Ανάψτε τα φώτα. Αθήνα, 1966.
V. Άρθρα
• Εκατόν πενήντα χρόνια αγώνων για τη λευτεριά και τη δημοκρατία. Αθήνα, 1972 (και αγγλική μετάφραση με τίτλο The cry of the Greek people από τις εκδόσεις Nouvelles Frontieres).
• Ζητήματα τέχνης. Αθήνα, Σοκόλης, 1983.
VΙ. Παιδική λογοτεχνία
• Για ένα λουλούδι. Αθήνα, Μόκας-Μορφωτική, 1988.
VΙΙ. Ανθολογήσεις
• Ψηφίδες. Διηγήματα. Εισαγωγή Μ.Γ.Μερακλή. Αθήνα, Ζαχαρόπουλος, 1981.
VII. Μεταφράσεις
• Luigi da Porto, Ιουλιέτα και Ρωμαίος. Αθήνα, Διάττων, 1988. 1. Για πληρέστερα εργογραφικά στοιχεία για το Ζήση Σκάρο βλ. Μερακλής Μ.Γ., «Εργο-βιο-γραφικό χρονολόγιο», Σκάρος Ζήσης, Φωκίων · σχέδιο για μυθιστόρημα · Εισαγωγή Μ.Γ.Μερακλής, σ.111-118. Αθήνα, Εκκρεμές, 1997.




ZΗΣΗΣ ΣΚΑΡΟΣ



ΤΟ ΣΤΟΙΧΕΙΟ ΤΗΣ ΓΝΩΣΗΣ ΣΤΗΝ ΤΕΧΝΗ

Σε ένα γράμμα του στο γραμματέα του και φιλόλογο Έκκερμαν το 1827 ο Γκαίτε έγραφε: "Μελέτησα τη φύση επιστημονικά  σε όλες τις λεπτομέρειές της έτσι, που όταν έχω ανάγκη από μια εικόνα, σαν ποιητής, τη χρησιμοποιώ, χωρίς να παραποιώ την αλήθεια".

Φυσικά, αυτό δεν σημαίνει πως για να γίνει, κανένας καλός ποιητής πρέπει πρώτα να είναι καλός επιστήμονας. Υποδηλώνει όμως το μεγάλο ρόλο που παίζει η γνώση στην τέχνη. Όλοι οι μεγάλοι δημιουργοί έχουν επίγνωση του ρόλου της αυτού και όχι μόνο δεν τον επέρριπταν, μα φρόντιζαν να πλουτίσουν τις εμπειρίες τους και με επιστημονικές γνώσεις. Ο Λεονάρντο Ντα Βίντσι ήταν ένας μεγάλος ζωγράφος και σύγχρονα ένας μεγάλος επιστήμονας. Ο Τολστόι ασχολήθηκε και επιστημονικά με την τέχνη, ανέπτυξε δικές του παιδαγωγικές θεωρείες, ενώ ο Σαίξπηρ θα πρέπει να ήταν βαθύς γνώστης της ρωμαικής ιστορίας για να δανειστεί από αυτή τόσα πρόσωπα για το έγο του.

Στις τραγωδίες του ΑΙσχύλου νομίζεις πως δεν είναι άνθρωποι αυτοί που κινούνται στη σκηνή, μα ιδέες, μεγάλες γνώμες και διάνοιες. "Ανάγκη μεγάλων γνωμών και διανοιών ίσα και τα ρήματα τίκτειν", λέει ο Αριστοφάνης για το ύφος του Αισχύλου. Το ίδιο και στο έργο του Γκαίτε δεν μπορείς να καταλάβεις πού τελειώνει η φιλοσοφική σκέψη κι από πού αρχίζει η συγκίνηση, γιατί και τα δυο είναι τόσο αριστοτεχνικά δεμένα, όσο χρειάζεται για να αποτελέσουν ποίηση.

Βεβαια, σε ένα λογοτεχνικό έργο ή σ΄έναν πίνακα ζωγραφικής δεν θα περίμενε κανείς να διαβάσει όλους τους νόμους της κοινωνικής εξέλιξης. Αν ήταν έτσι, δεν θα μιλούσαμε για λογοτέχνες ή ζωγράφους αλλά για κοινωνιολόγους. Στίχους έγραφε και ο Εμπεδοκλής, αλλά  "Ουδέν κοινόν έστιν Ομήρω και Εμπεδοκλεί, πλην το μέτρον δια τον μεν ποιητήν δίκαιον καλείν, τον δε φυσιολόγον μάλλον ή ποιητήν" (Αριστοτέλης "Περί ποιητικής").

Ωστόσο και ο συγκεκριμένος λογοτέχνης και ο συγκεκριμένος ζωγράφος είναι πριν απ΄όλα άνθρωποι. Ζουν μέσα σ΄ανθρώπινη κοινωνία και δε΄χονται τις επιδράσεις της, συγκινούνται και συλλογίζονται. Από την "Ανθρώπινη Κωμωδία" του Μπαλζάκ γράφει σ΄ένα γράμμα του ο Ενγκελς "έμαθα και πληροφορήθηκα πολύ περισσότερα από όσα θα μπορούσαν να μου πουν οι ιστορικοί, οι οικονομολόγοι και οι επαγγελματίες στατιστικοί εκείνης της εποχής".

Η γνώση στην τέχνη και όταν ακόμη δεν έχει ως αφετηρία την επιστημονική σκέψη, εμφανίζεται είτε ως ιδιότητα "κοινού ειδήμονα" είτε ως εμπειρία, όπβς συμβαίνει στη λαική τέχνη, που απ΄αυτή την άποψη δεν είναι παρά συγκινησιακή πείρα ζωής. Αυτά τα δύο, η γνώση και η συγκίνηση, αποτελούν συστατικά στοιχεία της τέχνης και δεν είναι δυνατό να χωριστούν. Κατά τον Αριστοτέλη, "δια γαρ τούτο χαίρουσι (οι άνθρωποι) τας εικόνας, ότι συμβαίνει θεωρούντας μανθάνειν και συλλογίζεσθαι το έκαστον". Άλλη συγκίνηση θα νιωσουμε μπροστά σ΄έναν σκοτωμένο, όταν ξέρουμε πως αυτός ήταν ήρωας απελευθερωτικού αγώνα και άλλη, όταν ξέρουμε πως ήταν μια εγκληματική φυσιογνωμία απ΄τα διοικητικά τάγματα του κατακτητή,  Το ίδιο συμβαίνει και με τη βροχή. όταν στη μια περίπτωση αυτή είναι ευλογία για τα σπαρτά, ενώ στην άλλη η καταστροφή τους.

Η αισθητική αξιολόγηση ενός φυσικού φαινομένου εξαρτάται από τις σχέσεις ζωής που έρχεται αυτό το φαινόμενο με τον άνθρωπο. Άλλες οι σχέσεις ζωής ενός καταρράχτη με τον άνθρωπο, όταν ο άνθρωπος δεν μπορούσε να δαμάσει την ορμή του και άλλες όταν απόκτησε τη δυνατότητα να κατασκευάσει εκεί έναν υδροηλεκτρικό σταθμό.

Γνώση στην τέχνη, σημαίνει αισθητική αποκάλυψη της αλήθειας. Και λέμε αισθητική, γιατί είναι διαφορετιή από εκείνη της επιστήμης, Η τέχνη δεν έχει την ευχέρεια της μαθηματικής απόδειξης ούτε από τη φύση της (εφόσον δεν είναι αλγεβρικός λογισμός) ούτε από τη λειτουργία της (εφόσον περιγράφει και περιττές για την επιστημονική διατύπωση καταστάσεις). Έχει κάτι πιο προσιτό. Με μεταφορές ή συμβολισμούς, αλλά και προπαντώς με κατάλληλη χρησιμοποίηση της αστείρευτης ποικιλίας της γλώσσας κάνει τον αναγνώστη ή θεατή να βιώνει, να ζει κι ό ίδιος αυτό που παρουσιάζει. Το έργο της γίνεται κάτι το ζωντανό, ένα τυπικό κομμάτι από την πολύμορφη ζωή που  μας περιβάλλει, χωρίς να είναι απλή αντιγραφή ή στεγνή ανάλυση χημικού εργαστηρίου, όπως απαιτεί η απιστήμη.

Για να το πετύχει αυτό ο καλλιτέχνης, για να εξυψώσει το έργο του σε ζωντανό κομμάτι ζωής, είναι απαραίτητο να μην ξεριζώσει το αντικείμενο του θεάματός του από την πραγματικότητα, μα να το δει μέσα στην ιστορικότητά του, να το συχετίσει με τον περίγυρό του και να εκτιμήσει σωστά το ρόλο του στη ζωή. Μόνο έτσι από δικό τους ερέθισμα καλλιτεχνικής δημιουργίας θα το μετατρέψει σε ερέθισμα αισθητικής συγκίνησης για τους άλλους.

Κάθε έργο τέχνης έχει τη δική του προσωπικότητα. Τα έργα τέχνης είναι σαν τα δαχτυλικά αποτυπώματα, μπορεί να μοιάζουν, να έχουν μεταξύ τους ίση αξία, μα δεν ταυτίζονται. Η γνώση (όπως και η καλλιτεχνική ευαισθησία) ποικίλλει και ποτέ δεν είναι πλήρης σε απόλυτη έννοια. Πολλοί προσπάθησαν να μιμηθούν τον Όμηρο ή το Σοφοκλή, μα μια είναι η "ΟΔΥΣΣΕΙΑ" κι ένας ο "ΟΙΔΙΠΠΟΥΣ ΤΥΡΑΝΝΟΣ", δεν αναπαράγονται.

Σήμερα μάλιστα, στην εποχή της επιστημονικής επανάστασης που κατά την ποιητική έκφραση του Τεύκρου Ανθία "έκανε ο άνθρωπος τη γη κι όλο το σύμπαν σπίτι". πλάτυναν τόσο οι ορίζοντες της ανθρώπινης σκέψης, που απαιτούν νέα στάση του ανθρωπου απέναντι στη ζωή.

Ποτέ άλλοτε ο άνθρωπος δεν βρέθηκε με τόσα ερωτηματικά μπροστά στα ίδια του τα δημιουργήματα. Για πρώτη φορά σημερα το πρόβλημα της ύπαρξής του όχι σαν ατόμου, μα σαν είδιους στο ζωικό βασίλειο μπαίνει τόσα άμεσα και καθαρά μπροστά του, εξαιτίας όχι κάποιας άγνωστης και υπερφυσικής δύναμης, αλλά του ίδιου του εαυτού του. Κι εδώ, στον άνθρωπο, μιας και δικό του δημιουργημα είναι το πρόβλημα, εναποθέτουνται όλες οι ελπίδες. Ο άνθρωπος είναι ανάγκη να γίνει ανθρωπινότερος. 

Αυτόν τον ανθρωπιστικό ρόλο έρχεται να παίξει η τεχνη, σαν κοινωνική αναγκαιότητα. Γέννημα της κοινωνικής πραγμαατικότητας, η Τέχνη παίρνει τα χαρακτηριστικά της, αλλά σύγχρονα μετατρέπεται και σε μια από της κύριες δυνάμεις της. Όταν ανταποκρίνεται στην ιστορική της αποστολή, που είναι συνυφασμένη με τον αγώνα της ζωής, συμπορεύεται με τις κοινωνικές εκείνες δυνάμεις που συντελούν στην πρόοδο και στην όλο και μεγαλύτερη εξανθρώπιση του ανθρώπου. Ο εξανθρωπισμός του ανθρώπου δεν έχει τέλος.


Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου